معرق کاری و نمونه طرح ها

[Par Pari]

مُعَرَّق‌کاری یا موزاییک سازی یکی از رشته‌های صنایع دستی است.

معرق سازی در ایران از سده ۶ هجری و دوره سلجوقیان با ساخت کاشی معرق پیشرفت کرد و در سده هشتم کامل‌تر و ظریف‌تر شد. در سده نهم و دهم هجری نیز رشد بسیار زیادی کرد. شهرهای اصلی معرق سازی در این دوره اصفهان ، یزد ، کاشان ، هرات ، سمرقند و آران و بیدگل بودند.

هنر موزاییک از دیرزمان شناخته شده بود و تا به امروز نیز کاربرد دارد. در بین النهرین و مصر باستان نوعی موزائیک در اندازه‌های کوچک و برای مصارف تزئینی و زینتی ساخته می‌شد ولی رومیان آن را چون یک قالب هنری همپایه‏ی دیوارنگاری به کار می‌بردند . صنعت موزاییک سازی توسط هنرمندان صدر مسیحیت ادامه یافت و در اوایل قرون وسطی به خصوص در قلمرو امپراتوران بیزانسی به اوج شکوفایی خود رسید ( مثلاً موزاییک‌های کلیسای سان وتیله در راونا )
معرق چیست؟در دایرة‌المعارف هنر (نوشته رویین پاکباز)، در تعریف معرق چنین آمده‏است: معرق (موزائیک Mosaic) طرح پیک نما یا انتزاعی ساخته شده از قطعات سنگ ، شیشه ، سفال ، چوب رنگین بر روی دیوار ، سقف ، زمین و غیره‌است. انواع معرق

• معرق چوب
• معرق کاشی
• معرق موزائیک

معرق‏کاری در ایران
در بعضی از منابع به اشتباه گفته شده‏است که معرق چوب برگرفته از کاشی معرق است و معرق در ایران از هند وارد شده‌است. در حالیکه در سبک هندی چوب زمینه‏ی کار یک تکه‌است و به علاوه جنس چوب از فوفل است ..شیوه‌ای کار در سبک هندی به این شکل است که ابتدا طرح را بر روی چوب پیاده کرد و سپس شکل‏ها را بریده و بعد با تکه‏های مختلف چوب پر می‌کنند.

طبق آخرین کاوش‏هایی که در شهر سوخته واقع در زابل انجام گرفته‌است، شانه‎ای پیدا شده‌است که بر روی آن گلی با تکه‏های چوب کار شده‌است. این شانه متعلق به ۵۰۰۰ سال پیش است. پیدا شدن این شانه دلیلی بر بطلان دو نظریه فوق‏الذکر می‌باشد. علاوه بر این طرح گل روی شانه با طرح گلی که بر روی سفالینه‏ها کشف شده‏است یکی می‏باشد که نشان می‌دهد شانه‏ی یافت شده نمی‏تواند از جایی وارد ایران شده باشد.(بر اساس کاوش‏های استاد مهران امیر اینانلو)
معرق نوین
معرق به شکل امروزی یک هنر نوین است که در سال ۱۳۰۹ هجری شمسی اولین کارگاه آن توسط حسین طاهرزاده ایجاد شد که کارگاه منبت بود و توسط احمد امامی و پسرانش خلیل و علی در سال ۱۳۱۰ در رشته معرق و مشبک به کارگاه منبت فوق‏الذکر اضافه شد.از اساتید آن زمان می‌توان به برادران امامی و استاد زابلی اشاره کرد. از استادان معاصر می‏توان به استاد اینانلو اشاره کرد که ابداع کننده سبک تفکیک رنگ می‏باشند. در این سبک تکنیک‌های نقاشی را روی معرق پیاده می‏کنند. تکنیک‏هایی مانند پرسپکتیو- سایه روشن - نور و.. ولی در معرق سنتی به صورت مینیاتور(نقاشی ایرانی) کار می‏شد و بیشتر طرحهای به کار رفته از اثار استاد محمود فرشچیان بود. در معرق سنتی مبحثی به عنوان تفکیک رنگ وجود نداشت و به صورت کلی فرم‏ها یک تکه و با کمک خط اره نشان داده می‏شدند.

[Par Pari]

[Par Pari]

[Par Pari]

تاریخچه هنر معرق روی چوب

[برای دیدن لینک ها ابتدا باید عضو انجمن شوید. برای ثبت نام اینجا کلیک کنید...]
مقدمه تاریخی
معرق در معنای كلام «اصولاً هر چیز رگه دار را گویند » ولی مفهوم آن در این نوع بخصوص هنر، ایجاد نقش ها و طرح های زیبایی است كه از دوربری و تلفیق چوب های رنگی روی زمینه ای از چوب یا پلی استر سیاه شكل می گیرد.
تاریخ پیدایش این هنر به درستی مشخص نیست؛ ولی از تطبیق آن با هنر كاشی كاری ، بدون شك رابطه این دو هنر را درمی یابیم. برای آشنایی با ریشه ی این هنر ، صحبت از تاریخ تكوین به میان می آید و به عنوان مقدمه می توان از گنبد سرخ مراغه كه در زمان ایلخانیان ساخته شده است، یاد كرد؛ این گنبد نوع بسیار ساده ی كاشی كاری بدین سبك است.
كاشی كاری معرق در دوران مغول نیز به همین منوال بود و تداول آن در عصر صفوی به اوج شكوفایی خود رسید و آثار ارزنده ای در هنر كاشی كاری پدید آمد. این شكوفایی در زمان افاغنه و زندیه رو به افول نهاد. در دوران قاجاریه نیز كاشی كاری معرق، تقلیدی ناقص از آثار گذشتگان بود. تا این دوران نقشهایی كه در كاشی كاری معرق به كار برده می شد نقش های اسلیمی بود. اما با سفر عده ای از هنرمندان به اروپا و گرایش آنان به هنر و فرهنگ اروپایی، تغییرات و دگرگونی های بسیاری در نقشهای كاشی كاری به عمل آمد و از آن پس طرح انسان و دیگر اشكال مانند اسلحه جنگی در هنر كاشی كاری دوران قاجاریه نمایان شد .
از آن دوران تا به امروز، این هنر، چونان گذشته رونق نداشته است و تنها عده ی كمی از هنرمندان در زنده نگهداشتن آن كوشا بوده اند.
وجه تشابه كاشی كاری معرق با معرق كاری روی چوب در شیوه ی عمل است كه در هر دو ، نقش ها از تركیب قطعات رنگی جنس مورد نظر شكل می گیرد.
یكی از نمونه های قدیمی موجود آمیزه ی این دو هنر، دری قدیمی و بزرگ، متعلق به عصر قاجاریه است كه در ضلع شمال غربی محوطه وزارت آموزش و پرورش فعلی قرار دارد. ارتفاع این ساختمان در حدود چهار و نیم متر و عرض آن سه متر است و سردری نیم دایره در بالای آن قرار گرفته است. هر طرف این در به سه قسمت مربع شكل تقسیم شده است:
مربع بالایی آن شیشه و دو مربع پایینی چوب برجسته و مسطحی است كه نقشهای اسلیمی معرق كاری شده در این قسمت جای گرفته است.
[برای دیدن لینک ها ابتدا باید عضو انجمن شوید. برای ثبت نام اینجا کلیک کنید...]
سابقه ی معرق كاری و آموزش آن در اداره كل هنرهای سنتی به سال 1309 ه . ش برمی گردد. در آن سال به پایمردی استاد حسین طاهرزاده بهزاد ، گروهی از هنرمندان نام آور هنرهای سنتی از سراسر كشور در تهران گرد هم آمده و مدرسه صنایع مستظرفه را بنیاد گذاشتند. این مؤسسه از دیرباز تا به امروز با عنوان های گوناگونی مانند: مدرسه صنایع قدیمه و هنرستان هنرهای ملی، اداره هنرهای ملی و مدتی نیز به عنوان یكی از واحدهای اداره كل آفرینش هنری و ادبی در وزارت فرهنگ و هنر سابق، در تعالی و تكامل هنرهای سنتی سهم بسزایی داشته است. این اداره كل در سال 1346 به اداره ی كارگاه های هنری تغییر نام داد و سرانجام در سال 1357 به عنوان یكی از واحدهای دفتر پژوهش و آفرینش به حیات خود ادامه داد . پس از پیروزی انقلاب، اداره ی مذكور به اداره ی كارگاه های هنری تغییر نام یافت و فعالیت های خود را در اداره ی كل هنرهای سنتی دنبال كرد. تا این زمان هنرجویان آن را منحصراً افراد علاقه مندی تشكیل می دادند كه طی فراگیری به استخدام رسمی درمی آمدند.
از سال 1360 به استناد موافقتنامه معاونت فرهنگی وقت، واحد آموزش مستقلی برای تعلیم هنرهای سنتی آغاز به كاركرد و سرانجام در سال 1362 تأسیس رسمی اداره آموزش این اداره كل، برای عموم مشتاقان به فراگیری هنرهای سنتی، سرآغاز نوینی بر تداوم این هنرها شد و در كنارآن كارگاه منبت و معرق به سرپرستی استاد سید كمال میرطیبی همچنان به فعالیت های هنری خود ادامه داد.
در طی سالیان، معرق همپای حركت زمان پیشرفت كرد و تحولات و نوآوری های مختلفی در آن پدیدار شد. برای آشنایی با مسیر حركت این هنر، باید به اولین كارگاه منبت و معرق اشاره كرد كه در سال 1310 تحت سرپرستی استاد احمد امامی، تأسیس شد باید اشاره كرد و همچنین از اساتید متقدمی چون پرویز زابلی، عباس شهمیرزادی ، علی و خلیل امامی ، و احمد رعنا یاد كرد. ابتدا اهم فعالیت آن كارگاه، منبت كاری بود و به تدریج در كنار آن هنر معرق نیز پای گرفت.
[برای دیدن لینک ها ابتدا باید عضو انجمن شوید. برای ثبت نام اینجا کلیک کنید...]
این هنر در آغاز برای تزئین سطح میز، بوفه، در و تكیه گاه صندلی به كار برده می شد، و تنها نقش های اسلیمی یا گره یا پنج رنگ محدود چوب های آبنوس، فوفل ، گلابی، سنجد و توت مورد استفاده قرار می گرفت و گاه برای تنوع، از برش های خاتم برای اشباع نقش ها استفاده می كردند. رنگ خاتم ها به همان پنج رنگ فوق الذكر محدود بود و به خاتم چوبی شهرت داشت.
در آن ایام، شیوه معرق كاری در مقایسه با روش امروزی بسیار متفاوت بود و بیشتر به روش معرق هندی اجرا می شد. بدین طریق كه هنرمندان ابتدا به وسیله كارد مخصوص منبت، محل قرار گرفتن نقش ها را روی شیء مورد نظر مطابق طرح می كندند و سپس نقش ها را از چوب های رنگی به وسیله ی مته ای كه اختصاص به تعمیر چینی داشت و سوهان های مخصوص و ارّه ای به نام چكی، دوربُری می كردند و در محل مقرر قرار می دادند.
نخستین تاریخی كه در مورد اشباع نقش های كنده شده به وسیله چوب های رنگی موجود است تابلویی مربوط به سال 1313 با نقش دوسوار كار است كه به وسیله احمد رعنا ساخته شده و متعاقب آن تابلوی دیگری مربوط به سال 1314 با نقش یك زن است كه توسط عباس شهمیرزادی اجرا شده است. هم اكنون دو تابلوی مذكور در نمایشگاه اداره كل هنرهای سنتی نگهداری می شوند.
عباس شهمیرزادی هنگام اجرای تابلوی بعدی خود ، به جای كندن سطح چوب به فكر ایجاد زمینه در اطراف نقش ها افتاد و از كنار هم قرار دادن قطعات چوب زمینه ای در اطراف نقش ها به وجود آورد. این تابلو، با مقطع بیضی، نشانگر نقش دو زن بود .
نخستین نمونه های موجود این روش، دو تابلوی مربوط به سالهای 1317 و 1319 است كه نقش پیكار دو سوار با یك شیر را نشان می دهد. این تابلوها مربوط به امتحان كلاس معرق «علی و خلیل امامی» است و هم اكنون در موزه هنرهای ملی نگهداری می شوند.
[برای دیدن لینک ها ابتدا باید عضو انجمن شوید. برای ثبت نام اینجا کلیک کنید...]
به دنبال این دگرگونی ها، در سال 1316 احمد رعنا با اثر ابداعی خود به نام شكارگاه، معرق را از حالت مسطح خارج كرد و به صورت نیم برجسته مطرح نمود كه همین شیوه تا امروز با نام منبت معرق متداول است. زمینه ی فكری این نوآوری از نقش های منبت كاری شده ی درهای كاخ مرمر شكل گرفت.
تا سال 1334 اجرای معرق با همان پنج رنگ محدود، متداول بود تا این كه محمد طاهر امامی كه در پی تنوع رنگ بیشتری در معرق بود ، در اندیشه ی به كارگیری مواد شیمیایی رنگی شد و جهت آزمون، نقش هایی روی یك راكت تنیس روی میز با استفاده از مواد یاد شده به وجود آورد. بدین منوال در پی شناسایی گوناگونی ِ رنگ، انواع چوب های صنعتی شناخته شد. ( این پی گیری همچنان ادامه دارد. )
در سال 1335، تعدادی پاراوان و بوفه ی معرق كاری شده از طرف دولت چین به دولت ایران اهدا شد كه هنگام حمل، تعدادی از آنها خسارت دید! مرمت بعضی از آنها با زمینه سیاه به محمد غفوری محول شد . وی با تهیه ماده سیاهی تركیب یافته از جوهر نیكروزین، پارافین و لاك الكل، قسمت های آسیب دیده را ترمیم كرد. لازم به توضیح است كه تا قبل از شناخته شدن جوهر نیكروزین برای سیاه كردن زمینه اشیای چوبی، صفحات موسیقی را می كوبیدند و سپس در الكل حل كرده و مقداری پارافین به آن اضافه می كردند و ماده سیاه به دست آمده را به وسیله پنبه بر روی شیء مورد نظر منتقل می كردند.
این گونه آزمون های پیاپی موجب پیدایش اندیشه نوینی در هنر معرق شد و بدین سان در سال های 36 یا 37 یك پاراوان كوچك با نقش گل و مرغ توسط عزیزالله ویزایی با زمینه سیاه كه به شیوه ی معرق های چینی بود ساخته شد و بدین ترتیب این سبك معرق در میان انواع آن جای گرفت.
در ادامه این تحولات در سال 1344 محمد طاهر امامی تابلویی با عنوان مرغ و آشیانه به وجود آورد كه مرغ تماماً از جنس صدف تهیه شده و كاملاً برجسته است و تنها به وسیله یكی از بالهایش به زمینه ی تابلو متصل شده است. وی با اجرای این تابلو به معرق تمام برجسته دست یافت.
در میان آثار معرق روی چوب كه تاكنون به وجود آمده ، «معرق خاتم» چنانكه از نامش برمی آید، تركیبی از دو هنر بیان شده است كه مقام ویژه ی خود را از دیر باز حفظ كرده است. از بدو پیدایش كارگاه منبت و معرق، نوع ساده ی معرق خاتم در میان شمسه ی نقش های گره با همان پنج رنگ طبیعی محدود اولیه به كار گرفته می شد.
[برای دیدن لینک ها ابتدا باید عضو انجمن شوید. برای ثبت نام اینجا کلیک کنید...]
در سال 1337 در كارگاه خاتم سازی ، میز تحریری با نقش سیمرغ و اژدها، به سرپرستی شادروان علی نعمت تهیه شد و برای نقش های مذكور از برش های خاتم با رنگهای متنوع استفاده كردند كه همه به شیوه ی معرق، دُوربری و جاسازی شده بود. این تجربه ، انگیزه ی خلق تابلویی با طرح یك طوطی از خاتم های رنگی شد كه در سال 1342 توسط عزیزالله ویزایی، خارج از محیط كارگاه ها به مرحله اجرا در آمد و در سال 1349 اكبر سریری نخستین هنرمندی بود كه از این شیوه جهت ایجاد نقش یك پرنده بر روی تابلو استفاده كرد و بدین ترتیب این سبك معرق با نام «معرق خاتم» متداول شد.
در ادامه این دگرگونی ها در سال 1349 تابلویی به سبك امپرسیونیسم از طبیعت یك روستا كه توسط رضا شهابی (یكی از شاگردان كمال الملك) نقاشی شده بود، به وسیله ی محمد طاهر امامی با رعایت اصول سبك یاد شده به صورت معرق ساخته شد.
از آن پس تا به امروز، شاهد تحولاتی چند در هنر معرق بوده ایم كه این تحولات عبارتند از :
- نمایش بُعد از طریق فضاسازی ، كه تحولی در تركیب بندی های سطح گذاشته است.(تابلو بزم درویشان).
- استفاده از فلزات و سنگ (تابلو گلدان گل و زنان عشایر)
- نمایش نقش در دو سطح (دو پلانه)
- نشان دادن عمق با استفاده از پلی استر (تابلو عقاب)

[Par Pari]

ايرانيان هنر معرق را ابداع کردند
قديمي ترين نمونه اثر چوبي، در کاوش هاي باستاني شهر سوخته زابل به دست آمده است اين اثر يک قطعه شانه چوبي است که قدمت آن به هزاره پنجم قبل از ميلاد مي رسد. گروهي از کارشناسان معتقدند که طرح هاي موجود بر روي آن طرح هايي کاملا ايراني است.معرق يکي از رشته هاي پرپيشينه صنايع دستي ايران که نسبت به صنايع ديگر چوبي در ايران از قبيل خاتم، نازک کاري، منبت، خراطي و بافت سبد و حصير داراي قدمت بيشتري است.نوشته حاضر مقالهاي در خصوص اين هنر ايراني با عنوان "معرق چوب" است که روز سه شنبه 24 بهمن در نشست انجمن فراوران با موضوع "هنر معرق" ارائه شده است.بشر از هزاران سال پيش از چوب به واسطه شکل متناسب آن براي ايجاد سرپناه، ساخت قايق و ديگر موارد استفاده مي کرده است. بررسي آثاري که از بررسي هاي سه هزار سال قبل از ميلاد که در شوش بدست آمده، نشاندهنده اين مطلب است که مردمان بومي ايران نه تنها از چوب براي کلبه سازي خود استفاده مي کردند بلکه در ساخت نردبان و ديگر وسايل زندگي هم از آن بهره مي بردند.در دوران هخامنشي ها هم استفاده از چوب بسيار متداول بوده; به طوري که در ساخت عمارت هاي کاخ هخامنشي - شوش و آپادانا - از درخت هاي بلوط ايراني و سدر لبناني استفاده شده بوده است. به اين ترتيب قبل از استعمال آهن در ساخت بنا، تخت جمشيد بزرگ ترين سطح زيربنايي بود که از چوب در آن استفاده فراواني شده و تمامي اين آثار چوبي در اثر آتش سوزي از بين رفتند. گزنفون ضمن توصيف سلاح هاي نبرد کوروش از يک نيزه عالي چوبي که از چوب سنجد ساخته شده بود، ياد مي نمايد. توجه پارسيان باستان به درخت، بسيار قابل توجه مي باشد. مي گويند بزرگ ترين درخت سروي که در ايران موجود بوده، توسط زرتشت پيامبر کاشته شده و سرو کاشمر ناميده مي شد و در ادبيات پارسي شهرت به سزايي داشته است. اين سرو را اعجاز زرتشت مي دانستند و معتقد بودند که زرتشت آن را از بهشت آورده است. نهايتا اين سرو توسط متوکل عباسي، قطع و تکه تکه به بغداد فرستاده شد. عمر اين درخت در زمان قطع 1450 سال و دور تنه آن بالغ بر 28 تازيانه بوده است. در ديگر مناطق هم استفاده از چوب براي مردمان آن نواحي ناآشنا نبوده است. در افسانه هاي يونان آمده هر درخت را فرشته اي به نام هامادراياد که در داخل او پنهان مي باشد، نگهباني مي کند و جان وي به حيات درخت بستگي دارد; اگر مجبور به قطع درختي مي شدند، براي درخت تحف و هدايا مي بردند. مصري ها هم راه استفاده از چوب را به خوبي مي دانستند. آنان سه هزار سال پيش، کاغذ و روکش هاي چوبي را در آثار خود بکار مي بردند. فنيقي ها هم در ساحل لبنان، معبد حضرت سليمان را در سال 1012 قبل از ميلاد از چوب ساختند، سقف و ديوارهاي اين معبد از چوب سدر لبنان تهيه شده و کف آن از چوب سرو پوشيده شده درها از چوب زيتون و ستونهاي نگهدارنده نيز چوبي بودند.در طول تاريخ، استفاده از چوب و حکاکي بر روي آن، همچنان به ترقي خود ادامه داد; اما در قرن 17 و 18 ميلادي رو به افول نهاد تا آن که در قرن 19، رشد مجددش را از سر گرفت.
معرق:معرق در فرهنگ عميد معناي تکه تکه، رگه رگه و وصله مي باشد. همه ما دردوران کودکي در مهدکودک ها از روشي به اسم کولاژ استفاده کرده ايم که در اين کار تکه هاي رنگي مقوا، پارچه و کاغذ را به اشکال مختلف بريده و کنار هم قرار مي داديم و در نهايت به شکل خاصي مانند درخت، خانه و گل مي رسيديم. اگر اين کار را با چوبهاي مختلف به رنگ هاي متنوع و مطابق با طرح مورد نظر انجام دهيم، اين کار را معرق مي گويند. اين هنر به اشتباه مرقع هم ناميده شده است که خود هنري جدا در کتابت مي باشد و به معني گردآوري تکه هاي مختلف آثار گوناگون در يک مجموعه مي باشد.معرق انواع گوناگوني دارد که وابسته به نوع مصالح است و شامل معرق کاشي، چرم، پارچه، فلز، خاتم و چوب است.
تاريخچه معرق چوب:از آن جايي که چوب يکي از مواد نسبتا ناپايدار و کم دوام طبيعت مي باشد آثار ساخته شده از چوب يا در طول زمان و يا بر اثر حوادث و عوامل مختلف آسيب ديده و از بين رفته اند و يا آن که هيچ کس به فکر نگهداري و جمع آوري آثار دست ساز چوبي نبوده است. بر اين اساس، تقريبا هيچ گونه آثار چوبي مشخصي از دوره هاي مختلف تاريخي، باقي نمانده است. با اين حال محققان و تاريخ نويسان زمان هاي متفاوتي را به عنوان مبدا معرق چوب در نظر مي گيرند.بنا به استناد گروهي معرق چوب الهام گرفته شده از معرق کاشي است و گفته شده در زمان افول صنعت کاشي، معرق چوب شروع به رشد کرده است. در معرق کاشي، قطعات کاشي هاي الوان به شکل تکه تکه توسط چکشي به نام چکي، دورتراشي مي شده و از کنار هم قرار گرفتن آنها طرحي واحد به وجود مي آمده است. دور آن را با خميري به نام ساروج گرفته و براي محکمي کار روي آن را دوغاب مي ريختند تا سفت شود. کاشي معرق دردوران ايلخانيان پديدار شد که به صورت نقش هاي هندسي در دوران تيموري به اوج شکوفايي خود رسيد نمونه کاشي معرق گنبد سرخ مراغه است که در زمان ايلخانيان ساخته شد. نمونه زيباي آن در دوران تيموري هم مي توان از گنبد سلطانيه نام برد.نظريه ديگري هم وجود دارد مبني بر اين که معرق کاري چوب، تکنيکي نيست که از انواع مختلف معرق از جمله کاشي کاري گرفته شده باشد.معرق کار چوب بايد نه تنها با چوب کار کرده باشد و بافت آن را بشناسد، بلکه مي بايست تکنيک معرقکاري بر روي چوب را هم، فرا بگيرد.به گفته گروهي هم معرق از کشورهاي چين و هند و مصر وارد ايران شده است. اين افراد معتقدند که بر اساس اسناد و مدارک موجود سه هزار سال پيش مصري ها به ارزش چوب پي بردند و ساخته هاي خود را از قبيل صندلي صندوق و غيره با چوب هاي معمولي ساخته و بر روي آنها از روکش هاي مرغوب مانند آبنوس و تزئينات عاج استفاده مي کردند. قديمي ترين نمونه اثر چوبي، در کاوش هاي باستاني شهر سوخته زابل به دست آمد. اين اثر يک قطعه شانه چوبي است که به شيوه ي جايگزيني نقوش هندسي و گره را بر آن حک کرده اند و قدمت آن به هزاره پنجم قبل از ميلاد مي رسد. گروهي که معتقدند معرق از کشورهاي ديگر وارد ايران شده، تفسير اين کاوش را اينگونه اظهار داشتند که اين شانه متعلق به مسافريني بوده که از اين شهر گذر کرده اند.اما تحقيقات محققين بر روي نقوش اين شانه، روشن نمود که طرح هاي موجود بر روي آن (گره و نقوش هندسي) طرح هايي کاملا ايراني مي باشد.بر اين اساس مي توان به اين نظريه رسيد که ايران پايه گذار معرق کاري بوده و هنر مذکور از اين منطقه به ساير نقاط منتقل شده است. يک دوران سکوت چند هزار ساله، ما بين تاريخ ساخت دو اثر معرق موجود، وجود دارد; که اولي مربوط به شانه بدست آمده در حفريات شهر سوخته و دومي تابلويي متعلق به سال 1313 هجري شمسي است که توسط استاد احمد رعنا با سبک معرق جايگزين کار شده است. اين سبک اولين سبک معرق چوب به حساب مي آيد.در سال 1309 اولين کارگاه هاي سنتي به منظور آموزش و حفظ و اشاعه هنرهاي ملي و بومي ايران، توسط استاد حسين طاهرزاده بهزاد بنا نهاده شد. اولين کارگاه داير شده مربوط به صنايع چوبي، کارگاه منبت بود که زير نظر استاد احمد امامي و دو پسرش خليل و علي امامي اداره مي شد. در سال 1310 رشته مشبک و معرق چوب به کارگاه منبت اضافه شد. سرپرستي اين کارگاه به عهده استادان معرق و منبت کار از جمله : شهميرزادي، احمد رعنا، زابلي، ويزايي، حاج غلامعلي و در سال 1370 استاد کمال ميرطيبي، بود. در حال حاضر سرپرستي کارگاه معرق در سازمان ميراث فرهنگي به عهده استاد مولايي مي باشد.

[Par Pari]

[برای دیدن لینک ها ابتدا باید عضو انجمن شوید. برای ثبت نام اینجا کلیک کنید...]

[برای دیدن لینک ها ابتدا باید عضو انجمن شوید. برای ثبت نام اینجا کلیک کنید...]

[Par Pari]

ابزار مورد نياز در معرق شامل:
1.کمان اره
2.تيغ اره مويي يا پا ملخي ( شامل 2 نوع فلز بربه شماره هاي 01 و 02 و چوب بر به شماره هاي 0 و 00 )
3.پيچ دستي يا پرس دستي يا تنگه
4. ميز کار ( ارتفاع ميز 80cm و ارتفاع صندلي 50cm ) و در صورتي که فعلا" امکان تهيهء ميز نباشه از اوپن اشپزخانه هم ميشه به جاي ميز استفاده کرد و پيشکار رو با پيچ دستي به سطح اوپن محکم متصل کرد به شرط اينکه فاصلهء استاندارد بين ميز و صندلي رعايت بشه.
5. پيشکار
6. چکش 100 گرمي
7. ميخ سايه , سنجاقي و کبريتي
8. گاز انبر شمارهء 6
9.متهء دستي
10.سنبادهء شمارهء 180( فعلا")
11.چسب شيشه اي 5 cm
12.چسب پاتکس ( ترجيحا" تينر کمتري داشته باشه )
13.چسب چوب
14.تيزک ( در صورت در دسترس نبودن تيزک از چاقوي ميوه خوري که اره ئي نباشه هم ميشه استفاده کرد)
15.براي شروع مقداري تخته سه لايه
تا اينجا زياد هزينه بردار نيست .

مصالح مورد استفاده در معرق کلا" شامل:
1. انواع چوب
2.فلز ( مس , الومينيوم , برنج , طلا و نقره)
3.خاتم
4. استخوان شتر
5. صدف طبيعي و مصنوعي
6.عاج طبيعي و مصنوعي
که از شمارهء 2 تا 6 در مراحل اوليه کاربردي نداره.
تهيهء چوب هم راحته هم قيمتش مناسبه که شامل:
1 .چوبهاي سفيد مانند: گردوي سفيد,افرا,ون,عرعرو...
2. چوبهاي سفيد مايل به زرد مانند: ليمو,نارنج,سنجد و...
3. چوبهاي زرد مانند:نارنج,شمشاد,صندل و...
4. زرد مايل به سبز مانند:اقاقيا,ليمو,سنجد...
5.سبز يا زيتوني مانند:اقاقيا,زيتون,سماق...
6.کرم روشن مانند: گلابي سفيد,کيکوم,بادام...
7.کرم تيره مانند:گلابي تيره,کيويج...
8.صورتي روشن مانند:انجير,اکاليپتوس,توسک� �,چنارکالباسي,گيلاس...
9.صورتي مايل به قهوه اي مانند:صندل,راش,اکاژو,صنوبر.. .
10.صورتي مايل به خاکستري مانند:چنار,گردو...
11.قرمز روشن مانند:البالو,چوب سرخ,عناب...
12.قرمز تيره مانند:عناب,بغم...
13.قهوه اي روشن مانند:بلوط,خرمالو,ملچ,زردال و...
14.قهوه اي تيره مانند:گردو,بادام,سنجد,ساج...
15.خاکستري روشن مانند:پرثقال,چنار,گردو...
16.خاکستري تيره مانند:گردو
17.سياه مانند: ابنوس,فوفل,گردو...
جالبه که تا به حال 772 پرده رنگ از گردو شناخته و ديده شده.
همچنين چوبها به همين رنگها و اسامي ختم نميشن و لازمه که هنرجو باچوبهاي مختلف که هر کدام داراي رنگها ,نقشها,ميزان درخشندگي ,بو وبافتهاي مختلفي هستند در حين کار اشنا بشه و در تشخيص اونها حتا پس از کيلر خوردن مهارت پيدا کنه .
خوب فکر ميکنم فعلا" تا اينجا کافي باشه تا ببينيم خانم ارواناي عزيز چه دستوري ميفرمايند .
اميدوارم اساتيد محترم جسارت بنده رو ببخشن و تونسته باشم مطالب مفيدي رو خدمت دوستان علاقمند و تازه کار ارايه داده باشم .

[Par Pari]

نحوهء نصب تيغ اره به کمان :
طريقهء دست گرفتن اره مويي خيلي مهمه چون اگر اين کارو درست بلد نباشيد به مچ دستتون اسيب جدي ميرسونيد . اره مويي شامل دو قسمت , دستهء کمان اره و قسمت u شکل کمان اره که تيغ اره را به اين قسمت نصب ميکنيم . موقع نصب تيغ اره خواب دندانه ها بايد به طرف دسته قرار داشته باشه ( با نوک انگشت سطح تيغ اره را لمس کنيد تا جهت خواب دندانه ها را راحتتر متوجه بشيد ) و از هر طرف پيچ خروسک کمان حدود 1 تا 2 ميليمتر بيشتر بيرون نزنه يعني قوس هر دو سر کمان به يک اندازه باشه .براي اين کارسعي کنيد بيشتر از زور دست خودتون استفاده کنيد تا اچار.
نحوهء صحيح دست گرفتن کمان اره :
دستهء کمان را طوري در دست بگيريد که قسمت فرو رفتگي ان در فاصلهء بين انگشت شصت و سبابه قرار گرفته با سه انگشت ديگر دستهء کمان را ميگيريم و دو انگشت شصت و سبابه را جمع ميکنيم . قسمت u شکل کمان اره هنگام برش زدن بايد مماس با بازو باشد تا کاملا" بتوانيد ان را کنترل کرده و عمود نگه داريد . وقتي برش زدن را شروع کرديم اره مويي بايد با سطح چوب زاويهء 90 درجه تشکيل دهد تا برش عمود و صحيح انجام بگيرد .
اگه تا اينجا مشکلي در توضيح دادن من بود حتما" مطرح کنيد که عکس بگيرم و براتون بصورت مصور توضيح بدم . يه مشکلي که وجود داره اينه که اين کار بعلت عملي بودنش بايد حضوري اموزش داده بشه ولي خوب کساني که علاقه مند هستند و تا بحال اين کارو از نزديک نديدن ميتونن به سازمان صنايع دستي شهرشون مراجعه و ثبت نام کنند تا حداقل يه مقدار با فضاي کلي کار اشنا بشن.
خوب براي اينکه برشها قرص بشه حتما بايد از شکل زير شروع کنيد . تا جايي که برشهاتون عمود بشه بخصوص هر چقدر دايره بيشتر ببريد بهتره.
يه قطعهء کوچک مثلا" 10 *10 از تخته سه لايه بر داريد شکل زير رو روش بکشيد و شروع کنيد فقط خيلي دقت کنيد که کمان سر جاي خودش ثابت ميمونه و فقط کار برش رو انجام ميده و با دست ديگرمون چوب رو همزمان با جهت و سرعت برش حرکت ميديم . مثل چرخ خياطي که سوزن در جاي خودش ثابت قرار گرفته و موقع دوخت پارچه را با دست حرکت ميديم .
نکتهء مهم : خطوط محيطي طرح ممکنه ضخيم يا ظريف باشه ولي ما از خارجي ترين قسمت خطوط بايد برش بزنيم .
اين کارو انجام بديد تا برشهاتون قرص بشه بعد ميخوام يه جعبهء خوشگل اموزش بدم. اگه سوالي بود من در خدمتم . ضمنا" تو تالار نقاشي يه تاپيک هستش به اسم خاتون عکس ها شو کپي کنيد واسه موقعي که خواستيد با چوب کار کنيد و اصلاح طرح رو اموزش دادم ازش تابلوهاي خيلي قشنگي ميشه در اورد و يا ميشه روي سطح يه ميز کارکرد.

[Par Pari]

اجراي معرق چوب روشهاي مختلفي دارد كه من دو تا از آنهارا براي شما شرح مي دهم :

روش دوبل
ابتدا مدلمان را با استفاده از تيغ جراحي به دقت برش ميزنيم .سپس آنهارا جداكرده روي تخته سه لا مي چسبانيم بعد با دقت بيشتر با كمان اره مويي اطراف آن را برش ميزنيم وقتي برش تخته سه لا تمام شد آن ها را با ميخ سايه ويا چسب دورو به چوب مورد نظر كه از قبل انتخاب كرده ايم ميچسبانيم سپس با دقت بسار زياد طوري چوب را برش مي زنيم كه به تخته سه لا آسيبي نرسد براي زيبايي بيشتر كار مي توان از تندي كندي استفاده كرد. بعد از اتمام برش چوبها آنهارا روي نئوپان كنار هم مي چينيم(قطعات رابا هم mach مي كنيم) و با چسب چوب مي چسبانيم.

روش كاغذ

مانند روش دوبل ابتدا طرح را با تيغ جراحي با دقت برش مي زنيم، سپس قطعه كاغذ برش خورده راروي چوبي كه قبلا پيش بيني مرده بوديم مي چسبانيم ،وآنهارا با كمان اره مويي در مي آوريم ،حالا طرح درآورده شده را برعكس روي نئوپان با چسب چوب مي چسبانيم كه از معايب اين روش برعكس شدن طرح است و از محاسن آن برش راحتتر است.

[Par Pari]

رنگ كاري و اتمام تابلو نيز چند مرحله و روش مختلف دارد كه ملاحضه مي نماييد :

معرفي رنگ كاري معرق چوب:

پلي استر ماده شفاف و بي رنگي است كه براي محافظت از چوب به صورت يك لايه نازك و بعضاً چند ميلي متري روي آثارچوبي پاشيده و يا ريخته مي شود تا از اكسيد شدن چوب ها در اثر مجاورت مستقيم با هوا و يا حمله قارچ و باكتري ها يا آفات به تابلوي معرق جلوگيري شود.همچنين تميز كردن تابلو پلي استر شده راحت تر و در اثر ضربه خارجي مقاومت بيشتري دارند.
در قديم عموماً سطح آثار معرق را بوسيله لاك الكل پوشش مي دادند . در اثر مرور زمان با ورود پلي استر و مواد شيميايي رويه تابلوهاي معرق را اين مواد پوشش مي دهند.
كه مواد پوشش دهنده روي تابلوها به شرح زير مي باشد:

1ـ سيلر : ماده اي است فوري به رنگ دوغ خاصيت آن پر كردن چشمه هاي موجود در روي چوب و خوب سمباده خوري آن است و سيلر بيشتر در كارهاي روكشي چوب استفاده مي شود . حلال آن تينر فوري 10000 به بالا مي باشد.

2ـ كيلر : ماده اي است فوري و براي براقيت و جلاي كار مورد استفاده قرار مي گيرد و سمباده خوري آن سخت مي باشد . دو نوع مي باشد . رنگ آن شبيه عسل است .
الف : كيلر براق = اگر درب ظرف را باز كنيد و ته ظرف مشاهده شود ،كلير براق مي باشد.
ب : كيلر مات = اگر درب ظرف را باز كنيد و ته ظرف مشاهده نشود ، كيلر مات مي باشد.
3ـ پلي استر
ـ نيم پلي استر : مات و براق ( دو جزيي)
ـ پلي استر دو مواد : مات (پوليشي) و براق ( ايستاده ) ( سه جزئي )
ـ نيم استر : ماده بسيار براقي است كه جهت جلاي نهايي سطح كار استفاده مي شود و داراي يك نوع خشك كن به نام هاردنر با پاراتولوئن مي باشد كه نسبت آن به نسبت نيم پلي استر 10% مي باشد.
ـ پلي استر پوست و پوليش:اين پلي استر كه به سه جزئي نيز معروف مي باشد . شامل پلي استر + كبالت ( ماده بنفش يا تسريع كننده) + هاردنر (سخت كننده يا پراكسيد مي باشد.


سمباده كاري :



پس از خشك شدن پلي استر خمير مشكي بهتر از بگذاريد حدوداً سه روز از خميرريزي گذشته باشد سپس مراحل سمباده كاري را بر اساس روش زير انجام دهيد.


1ـ ابتدا سمباده 60 نواري را به دستگاه چرخ پوست بسته و سطح كار را سمباده مي زنيم تا ژله و خمير مشكي روي كار برداشته شود.

2ـ سپس سمباده 80 نواري را به دستگاه چرخ پوست بسته و سطح كار را سمباده مي زنيم تا خش روي پلي استر در اثر سمباده 60 بوجود آمده از بين برود.


3ـ بعد از آن سمباده 80 پوست آب را روي دستگاه لرزان بسته و سطح كار را لرزان مي زنيم و اين عمل را بوسيله دستگاه سمباده لرزان به ترتيب با سمباده هاي پوست آب 120 ـ 180 ـ 220 ـ 260 مي زنيم.

توجه : هر سمباده رد خش هاي ايجاد شده توسط سمباده قبل را از بين مي برد.
توجه : هرچه شماره سمباده بيشتر شود سمباده نرم تر مي شود . شماره سمباده يعني تعداد ذرات موجود در روي 1cm2 مي باشد.



صدف مصنوعي :



صدف مصنوعي عموماً به جاي صدف طبيعي بكار مي رود به خاطر براقيت و تنوع رنگي زياد آن مصرف زيادي در معرق پيدا كرده است.


روش ساخت صدف مصنوعي :


1ـ شيشه اي به ابعاد مورد نظر تهيه مي كنيم عموماً 20×10

2ـ دورتادور شيشه را با نوار چسب قالب مي گيريم .


3ـ پلي استر را در ظرف پلاستيكي تميز مي ريزيم.

4ـ اكليل نقره اي يا اكليل رنگي مورد نظر را به پلي استر اضافه مي كنيم.


5ـ كبالت را به مقدار مورد لزوم به پلي استر اضافه كرده با قطعه اي چوب پلي استر را بهم مي زنيم.

6ـ روي سطح شيشه را با پارافين جامد آغشته مي كنيم « براي اينكه پلي استر بعد از خشك شدن راحت جدا شود »


7ـ هاردنر (پراكسيد) را به پلي استر اضافه مي كنيم.


8ـ پس از بهم زدن پلي استر آن را روي شيشه كه از قبل تراز شده مي ريزيم.

9ـ پس از اينكه پلي استر صدفي تمام سطح شيشه را گرفت با يك تكه چوب شروع به بهم زدن آرام و يكنواخت پلي استر مي كنيم تا هنگامي كه پلي استر ژله كند « خشك شود» . همزمان موج مورد نظر را در پلي استر صدفي ايجاد مي كنيم.


10ـ سپس بوسيله تيغ موكت بري پلي استر صدفي را از سطح شيشه جدا مي كنيم.

فيبر مصنوعي :


عموماً به جاي استخوان از فيبر مصنوعي استفاده مي شود.

مراحل ساخت فيبر مصنوعي:


مانند ساخت صدف مصنوعي مي باشد با اين تفاوت كه پس از ريختن فيبر سفيد احتياج به بهم زدن آن نمي باشد و به جاي اكليل به عنوان ماده افزودني از تيتان براي سفيد كردن پلي استر استفاده مي شود.


پلي استر براق رويه:



1ـ ابتدا روي تابلو را بوسيله پنبه با تينر فوري 18000 شستشو مي دهيم .


2ـ سپس دور كار را مانند مرحله قبل با نوار چسب كاغذي قالب مي گيريم.

3ـ تابلو را روي سطح صاف گذاشته و تراز مي كنيم.

4ـ پلي استر را داخل ظرف پلاستيكي مي ريزيم
.
5ـ ابتدا كبالت را به مقدار 2% به پلي استر اضافه مي كنم.

6ـ پس از بهم زدن پلي استر براق 4% هاردنر به آن اضافه مي كنيم.

7ـ پس از خشك شدن پلي استر پس از حداقل 48 ساعت تابلو را با سمباده 80 كه به دستگاه چرخ پوست بسته شده است سمباده مي زنيم تا ژله موجود روي آن برداشه شود.


8ـ سپس با دستگاه لرزان با سمباده هاي 80 ـ120 ـ 180 ـ 220 ـ 260 ـ 320 ـ 400 روي كار را ساب مي زنيم.

9ـ پس از بر طرف شدن خش هاي موجود روي كار و از بين رفتن موج احتمالي پلي استر به دستگاه چرخ پوست دستگاه كله نمد بسته مي شود.

10ـ خمير پوليش زبر را كه قرمز رنگ مي باشد به سطح كار مي ماليم و روي آن كمي آب مي ريزيم سپس تابلو را پوليش مي كنيم.

توجه : ابتدا تابلو بايستي از بالا به پايين سپس از چپ به راست پوليش شود
.

11ـ مانند مرحله 10 با كله نمد روي كار را با خمير پوليش نرم «‌سفيد» يا شير پوليش پوليش مي نمائيم.

12ـ سپس به دستگاه چرخ پوست دستگاه پوست بره بسته مي شود و سطح كار را با ماده شير پوليش براق مي كنيم




زمينه مشكي :

1ـ ابتدا تابلو را به وسيله تيز فوري شستشو مي نمايم . با پارچه آغشته به تينر فوري اين عمل را انجام مي دهيم .

2ـ دور تا دور كار را با نوار چسب كاغذي قالب مي گيريم به طوري كه 2 ميلي متر نوارچسب از سطح زير كار بالاتر باشد.

3ـ تابلو را روي يك سطح صاف گذاشته و تراز مي كنيم .

4ـ پلي استر را داخل ظرف پلاستيكي به مقدار مورد نياز مي ريزيم.

5ـ دوده صنعتي را به پلي استر اضافه مي كنيم دوره صنعتي بايستي الك شده باشد و مقدار آن بايد طوري باشد كه چوبي كه پلي استر را به هم مي زنيم را تيره كند.

6ـ كبالت را به پلي استر اضافه مي كنيم و كاملاً پلي استر را با يك قطعه چوب بهم مي زنيم.

7ـ سپس هاردنر را به ماده ساخته شده اضافه مي كنيم . نسبت كبالت و هاردنر اضافه شده به پلي استر 2% و 4% مي باشد.

پس از ريختن هاردنر وقت زيادي نداشته و پس از بهم زدن پلي استر بايستي آن را روي سطح تابلو ريخت مقدار پلي استر خمير مشكي ريخته شده بايستي همسطح و يا حداكثر يك ميليمتر بالاتر از سطح چوب هاي معرق استفاده شده در تابلو باشد.

تذكرات مهم :

الف ـ حتماً بايستي پلي استر ريزي در هواي تميز و بدون گرد و خاك باشد.
ب ـ در صورتي كه حباب موجود در درون پلي استر را بخواهيم بگيريم مي توانيم به پلي استر مقدار كمي استون اضافه كنيم.
ج ـ در صورت گرم بودن هوا مقدار كبالت و هاردنر كمتري به پلي استر اضافه مي كنيم و در صورت سرد بودن اتاق سعي در آن شود كه اتاق را گرم كنيم تا بخواهيم مواد بيشتري استفاده كنيم.
د ـ در صورتي كه كبالت بيشتر از مقدار لازم به پلي استر اضافه شود « مخصوصاً در مرحله دوم پلي استر رويه» باعث مات و كدر شدن تابلو مي شود و در صورتي كه كمتر باشد باعث دير خشك شدن پلي استر مي گردد.
هـ : در صورتي كه هاردنر بيشتر از ميزان لازم باشد باعث ترك خوردن پلي استر و در صورتي كه كمتر باشد باعث ديرتر خشك شدن تابلو مي گردد.
و ـ در صورت لزوم مي توانيد از رنگ مشكي فوري بجاي دوده صنعتي نيز استفاده كنيد.